Ərbəin Nədir? 2026-cı İl Tarixi, Tarixçəsi Və Azərbaycanda Ənənə

Ərbəin sözü ərəb dilindəki "əl-ərbəin" ifadəsindən götürülüb və birbaşa "qırx" mənasını verir. İslam tarixində bu termin ümumi mənada deyil, konkret olaraq bir günü — İmam Hüseynin (ə) 61-ci hicri ildə Kərbəlada şəhid olmasından sonrakı 40-cı günü bildirir.

Rəqəm olaraq qırxın İslam mədəniyyətində özəl yeri var. Qurani-Kərimdə Musa peyğəmbərin Tur dağında qırx gün-gecə ibadəti, insanın əql və kamala çatması üçün lazım olan müddət kimi göstərilən qırx yaş, hətta təsəvvüf ənənəsindəki qırx günlük nəfs tərbiyəsi kimi nümunələr bu rəqəmin mənəvi tamamlanma rəmzi olaraq qəbul edilməsinə səbəb olub.

Şiə müsəlmanlar üçün Ərbəin, Kərbəla hadisəsinin unudulmaması və İmam Hüseynin haqq yolunun davam etdirilməsinin rəmzi sayılır. Bu gün sadəcə keçmişi xatırlamaq deyil, zülmə qarşı dayanmağın dəyərini yenidən dərk etmək məqsədi daşıyır.

Ərbəin 2026-cı ildə 3 avqust tarixinə düşür. Bu tarix hicri-qəməri təqvimin Səfər ayının 20-sinə uyğun gəlir.

Ərbəinin tarixi hər il dəyişir, çünki İslam təqvimi Ay təqvimi əsasında qurulub və Miladi təqvimə nisbətən hər il təxminən 10-11 gün qısadır.

Dəqiq tarix hər il yeni Ay görünüşünə əsasən bir gün fərqlənə bilər.

Ərbəinin kökü 61-ci hicri ildə (680-ci il miladi) baş verən Kərbəla hadisəsinə gedib çıxır. O il Məhərrəm ayının 10-da, Aşura günü, İmam Hüseyn (ə) — Peyğəmbərin (s) nəvəsi, Həzrət Əlinin və Həzrət Fatimənin oğlu — Kərbəla düzündə Yezid ibn Müaviyənin qoşunları ilə vuruşda şəhid oldu.

Vuruşdan əvvəlki hadisələr Kufə şəhərinin əhalisinin İmam Hüseynə göndərdiyi dəvət məktublarından başlayır. Kufəlilər ona öz şəhərlərinə gəlməsini xahiş etmişdi, lakin Yezidin canişini İbn Ziyad şəhərə nəzarəti bərpa edərək bu dəstəyi qırdı. İmam Hüseyn kiçik karvanı — ailəsi və yaxın tərəfdarları, təxminən 72 nəfər — ilə birlikdə Kərbəla düzündə mühasirəyə alındı və su mənbələrindən kəsildi. O, zülmkar hakimiyyətə beyət etməkdənsə, ölümü seçdi.

Döyüşdən sonra sağ qalan Əhli-Beyt üzvləri — o cümlədən İmam Hüseynin bacısı Hz. Zeynəb, xəstə oğlu İmam Səccad (ə) və digər qadın və uşaqlar — əsir olaraq əvvəlcə Kufəyə, sonra isə Şama aparıldılar. Rəvayətlərə görə, əsirlikdən azad olduqdan sonra onlar Mədinəyə qayıdarkən Kərbəladan keçdi və məhz bu gün — Səfər ayının 20-si — şəhidlərin məzarını ziyarət etdi. Bu tarixi qayıdış bugünkü Ərbəin ənənəsinin təməlini təşkil edir.

Ərbəin İlə Aşura Arasında Fərq Nədir?

Kərbəla düzündə İmam Hüseynlə (ə) birlikdə ailəsinin bir çox üzvü şəhid oldu. Ərbəin günü bu şəxslərin hamısı birlikdə yad edilir:

Bu şəxslərin hər biri Kərbəla hadisəsinin fərqli tərəfini — fədakarlığı, sədaqəti, mətanəti — təmsil edir. Ərbəin ziyarətnaməsində onların hamısına ayrıca salam göndərilir.

Cabir ibn Abdullah əl-Ənsari Peyğəmbərin (s) yaxın səhabələrindən biri idi, Mədinəli ənsar nəslindən gəlirdi və uzun ömür sürərək İslam tarixinin bir çox mühüm hadisəsinin şahidi olmuşdu.

Rəvayətlərə görə, Kərbəla faciəsindən 40 gün sonra, artıq yaşlı və gözləri zəifləmiş halda, Cabir uzaq Mədinədən Kərbəlaya qədər səyahət etmiş və İmam Hüseynin məzarını ziyarət edən ilk şəxs olmuşdur. Ona yol boyu Ətiyyə ibn Səd adlı şagirdi yoldaşlıq etmişdi.

Cabirin bu addımı sadəcə şəxsi bir ziyarət deyildi — bu, sonrakı əsrlərdə milyonlarla insanın davam etdirdiyi Ərbəin ziyarəti ənənəsinin başlanğıc nöqtəsi sayılır. Buna görə də dini mənbələrdə Cabir tez-tez "Ərbəin yürüşünün banisi" kimi xatırlanır. İmam Həsən Əskərinin (ə) bir hədisində Ərbəin ziyarətini yerinə yetirmək mömin əlamətlərindən biri kimi qeyd olunub.

Şiə müsəlmanlar Ərbəin günü bir sıra dini əməlləri yerinə yetirirlər. Bu əməllərin heç biri məcburi deyil, hamısı müstəhəbdir:

• Qüsl almaq — günə mənəvi təmizliklə başlamaq
• Ərbəin ziyarətnaməsini oxumaq — günəş doğduqdan sonra
• Tövbə etmək — zöhr namazından əvvəl
• Zikr etmək — səhər namazından sonra
• Təsbihati-ərbəə — 70 dəfə təkrarlanan zikr
• Əsr surəsini oxumaq — zöhr namazından sonra, ardınca istiğfar

Ərbəin ziyarətnaməsi İmam Sadiqdən (ə) rəvayət olunan xüsusi bir duadır və ənənəvi olaraq günəş doğduqdan sonra oxunur. Bu ziyarətnamə həm evdə tək, həm də Kərbəlada məzarın önündə oxuna bilər.

Ərəbcə mətn

السَّلامُ عَلَى وَلِيِّ اللَّهِ وَحَبيبِهِ
السَّلامُ عَلَى خَليلِ اللَّهِ وَنَجيبِهِ
السَّلامُ عَلَى صَفِيِّ اللَّهِ وَابْنِ صَفِيِّهِ
السَّلامُ عَلَى الْحُسَيْنِ الْمَظْلُومِ الشَّهيدِ
السَّلامُ عَلَى أَسيرِ الْكُرُباتِ وَقَتيلِ الْعَبَراتِ

Transliterasiya (oxunuşu)

Əssəlamu əla vəliyyillahi və həbibih
Əssəlamu əla xəlilillahi və nəcibih
Əssəlamu əla səfiyyillahi vəbni səfiyyih
Əssəlamu ələl-Huseynil-məzlumiş-şəhid
Əssəlamu əla əsiril-kurubati və qətilil-əbərat

Azərbaycanca tərcüməsi

Salam olsun Allahın dostuna və sevimlisinə,
Salam olsun Allahın seçilmişinə,
Salam olsun Allahın seçdiyinə və onun oğluna,
Salam olsun məzlum və şəhid Hüseynə,
Salam olsun qəm-qüssə əsirinə və göz yaşları qurbanına.

Yuxarıda ziyarətnamənin açılış hissəsi verilib. Duanın davamında İmam Hüseynin (ə) fəziləti, Kərbəla şəhidlərinə salam və Əhli-Beytə bağlılıq (vilayət) təkrarlanır. Ziyarətin tarixi mənşəyi barədə əlavə oxu:

Azərbaycanda Şiə əhalisinin əksəriyyəti Ərbəini məscid və hüseyniyyələrdə keçirilən mərasimlərlə qeyd edir.

Bu bölgələrin hamısında ortaq element mərsiyə və növhələrin oxunmasıdır. Mərsiyə — Kərbəla hadisəsini təsvir edən poetik mətnlərdir, növhə isə bunların ritmik tərzdə ifa olunan formasıdır. Hüseyniyyə isə yas məclislərinin keçirildiyi məkanlara verilən addır.

Şəhərinizə uyğun namaz vaxtları:

Aşura günü ictimai səviyyədə keçirilən böyük ehsandan fərqli olaraq, Ərbəin günündəki ehsan daha çox ailə və qonşuluq səviyyəsində olur. Evlərdə hazırlanan plov, şorba və xəmir xörəkləri qonşulara və ehtiyacı olan insanlara paylanır.

Bu ənənənin kökündə sadə bir məntiq dayanır: yeməyi paylaşmaq vasitəsilə İmam Hüseynin (ə) adına savab qazanmaq və onun ruhuna hörmət göstərmək. Bəzi ailələr bu günü uşaqlara Kərbəla hadisəsini izah etmək üçün fürsət kimi görür.

Ərbəin ziyarəti dünyanın ən böyük illik dini toplantısı sayılır — hətta Həccdən də böyük.

Mənbə: Kərbəla ziyarətgahının rəsmi statistika açıqlaması; ümumi tarixi arxa plan üçün Wikipedia — Arba'in pilgrimage məqaləsi.

Azərbaycandan Kərbəla ziyarətinə getmək istəyənlər üçün bir sıra vacib məqamlar var: etibarlı pasport və İraq vizası, nəqliyyat marşrutu, adətən 900-1600 manat aralığında dəyişən tur paketləri, və ziyarət ərazisində məvakeblərin (könüllülərin qurduğu xidmət məntəqələri) təmin etdiyi pulsuz yemək və yataq imkanları.

Bu xidmət məntəqələri — ərəbcə "mavakib" adlanır — yol boyu minlərlə yerdə fəaliyyət göstərir və zəvvarlara pulsuz yemək, su, tibbi yardım və istirahət yeri təqdim edir. Bu ənənə qonaqpərvərlik dəyərləri üzərində qurulub.

Xeyr. Ərbəin — İmam Hüseynin (ə) şəhadətindən 40 gün sonrakı anım günü olaraq — yalnız Şiə İslam ənənəsinə aiddir. Sünni İslamda bu günün dini əhəmiyyəti yoxdur.